Defensie wil sneller beslissen. Dit ging mis

Stel je de laatste vijf minuten voor. Vliegtuigen zijn op, een gewapend team staat klaar om een Chinees vrachtschip te enteren, en iemand besluit het onderliggende rapport nog één keer door te lezen. Dat rapport zei dat er onderdelen voor een kernwapenprogramma aan boord lagen. Het klopte niet. Een chatbot had de lading verkeerd benoemd, en dezelfde analist had AI daarna de tekst in de vorm van een gewoon inlichtingenrapport laten gieten.

CNN beschreef het incident vrijdagavond op basis van vier bronnen. Het speelde dit voorjaar, tijdens de oorlog met Iran. De analist werkte voor US Special Operations Command Pacific op Hawaï en legde bestaande inlichtingen over het scheepsmanifest aan een chatbot voor. Die combineerde open bronnen met geheime signals intelligence en kwam tot een conclusie over de lading die niemand meer kon natrekken. Eén bron noemt het rapport tegen CNN “entirely false”. Welke chatbot het was, is niet bekend.

De keten brak bij het document, niet bij de sensor

Voor wie onbemande systemen volgt, is dit de belangrijkste zin uit het verhaal: er ging geen enkele sensor stuk. Geen camera die verkeerd keek, geen radar die iets miste, geen drone die de verkeerde coördinaat doorgaf. Wat misging, zat in de stap waarin losse gegevens een bevinding worden. En precies die stap krijgt in elke moderne krijgsmacht nu een model erbij.

Dat is ook waarom “autonome wapens” hier het verkeerde woord is. Er besliste geen systeem zelfstandig om te schieten. Er lag een keurig opgemaakt stuk tekst in een keten waarin mensen wel degelijk beslisten, maar niet meer konden zien welke zin uit een database kwam en welke uit een model. De mens zat in de lus. Hij had alleen geen manier meer om het onderscheid te maken. Dat is een ander verhaal dan de drone die bij Zaporizja zelf zijn doel koos, waar de beslissing juist wél in het toestel zat.

Waarnemen, beslissen, handelen staat ook in de Defensienota

Dit raakt Nederland directer dan het lijkt. In de Defensienota 2026 staat de ambitie dat over vijf jaar meer dan de helft van alle operationele effecten wordt bereikt met drones en andere autonome systemen. In diezelfde nota staat wat AI daarbij moet doen: informatie sneller verwerken en besluitvorming versnellen, zodat de krijgsmacht sneller kan waarnemen, beslissen en handelen. Sensoren, data, inlichtingen, cyber en commandovoering worden sterker aan elkaar geknoopt.

Aan de Amerikaanse kant loopt dezelfde beweging harder. Minister Pete Hegseth kondigde in januari de AI Acceleration Strategy aan, met de belofte om experimenten los te laten en bureaucratische drempels weg te halen. Die strategie rust volgens het bureau van de Amerikaanse CTO op drie pijlers, waaronder inlichtingen, en kent zeven versnellingsprojecten. Op die lijst staan projectnamen die weinig aan de verbeelding overlaten: Agent Network, voor AI-agenten in gevechtsleiding en besluitvorming “from campaign planning to kill chain execution”, en Open Arsenal, dat inlichtingen in uren in plaats van jaren tot wapens moet omzetten. De officiële aankondiging noemt ook GenAI.mil, dat frontier-modellen als Gemini en Grok bij al het personeel op Impact Level 5 en hoger moet brengen. Special Operations Command Pacific en het Pentagon reageerden niet op vragen van CNN.

Er bestaat wel een regel voor menselijk oordeel, maar die zit op de verkeerde plek. DoD-richtlijn 3000.09 eist sinds de herziening van 25 januari 2023 dat autonome en semi-autonome wapensystemen zo worden ontworpen dat commandanten en bedieners “appropriate levels of human judgment over the use of force” kunnen uitoefenen. Voor de inlichtingen die aan zo’n beslissing voorafgaan, bestaat dat niet. CNN citeert een bron die het huidige beleid kent: “AI in targeting is definitely something that is ramping up and there is no real guidance for how having a human in the loop will prevent civilian casualties or fratricide.”

Snelheid zonder herkomst is geen snelheid

Onze mening: de winst van AI in deze keten is echt, en het risico zit niet in het model maar in het wegvallen van de herkomst. Een analyse die twintig minuten kost in plaats van twee dagen is een voordeel dat je op het slagveld merkt. Maar een bevinding zonder spoor terug naar de bron is geen snelle bevinding, het is een gok met een mooie opmaak. Hier kostte het bijna een aanvaring met China, en de enige reden dat het goed afliep, is dat iemand op het laatste moment terugbladerde.

Eerlijk is eerlijk, en dit is het zwakke punt van iedereen die nu roept dat de krijgsmacht van AI af moet blijven: de menselijke controle wérkte. Vlak voor de geplande operatie, met vliegtuigen al in de lucht, maar hij werkte. Wie dit incident gebruikt als bewijs dat AI in defensie onbeheersbaar is, negeert dat de rem in dit geval gewoon heeft gepakt. De vraag is niet of de rem bestaat, maar hoeveel eerder in de keten hij had moeten pakken.

Wie leest jouw vluchtrapport nog na?

Dronebedrijven doen een kleine versie van dezelfde stap. Een inspectievlucht levert beeld op, een model zet dat om in bevindingen, en die bevindingen gaan als rapport naar een klant die een brug, een dak of een windmolen laat repareren. Dat is dezelfde structuur: model eerst, opmaak erna, vertrouwen daarna.

Pak vóór je volgende oplevering het laatste rapport erbij en markeer achter elke bevinding of hij uit het beeld komt, uit een model of uit je eigen oordeel. Kun je dat bij een regel niet aanwijzen, dan hoort er geen conclusie omheen. In de praktijk van drones voor bedrijven en inspectie is dat het verschil tussen een rapport dat een verzekeraar accepteert en een rapport dat terugkomt. Dezelfde vraag speelt bij veiligheid en handhaving, waar een bevinding een maatregel kan worden.

De opschalingsautoriteit krijgt hier haar eerste echte test

Defensie wil de weg van laboratorium naar inzet korter maken met een Defensie Innovatie Opschalingsautoriteit en mikt op ongeveer tien procent van het budget voor innovatie. Het interessante moment komt als daar het eerste AI-hulpmiddel voor inlichtingenwerk doorheen gaat. Staat er dan een eis in over herkomst per bewering, dan is de les van dit voorjaar geland. Blijft het bij snelheid als criterium, dan verplaatst het Amerikaanse probleem zich gewoon mee. Meer over die keuzes staat in ons dossier defensie en dronebeleid, en de bredere ontwikkelingen volgen we in drone innovatie en markt en op de voorpagina met drone nieuws.